Zmiany › BILL · Sejm 10 kad., proces nr 3311 · wersja 1
Nowy państwowy Instytut imienia Ignacego Daszyńskiego
Posłowie Lewicy proponują utworzyć ustawą państwowy instytut badawczy, który ma badać i popularyzować dorobek Ignacego Daszyńskiego i lewicy niepodległościowej; nadzorowałby go minister pracy, a finansowałby budżet państwa.
Oficjalnie: Poselski projekt ustawy o Instytucie imienia Ignacego Daszyńskiego
Dla badaczy i odbiorców edukacji historycznej to nowe źródło badań, publikacji i stypendiów. Dla podatników oznacza to stały wydatek bez ustawowego limitu, z niewycenionymi zwolnieniami i darmowym przekazywaniem mienia. Do tego dochodzi silna zależność od ministra i ryzyko niezgodności wymogu obywatelstwa z prawem UE.
Najmocniejszy plus
Ograniczone koszty osobowe organu doradczego. (dla: budżet państwa)
Najmocniejszy minus
Część kosztów nie została w ogóle oszacowana. (dla: budżet państwa)
Co dorzucono do projektu
Projekt nie zmienia innych ustaw poza swoim przedmiotem.
W skrócie
Projekt tworzy Instytut imienia Ignacego Daszyńskiego. Instytut ma osobowość prawną, siedzibę w Warszawie i nadzór ministra właściwego do spraw pracy. Ma prowadzić badania, wydawać publikacje, opiekować się miejscami pamięci, organizować konferencje i konkursy oraz przyznawać stypendia. Kieruje nim Dyrektor powoływany przez ministra na 5 lat. Dyrektor nie może należeć do partii politycznej. Obok Dyrektora działa nieodpłatna Rada Naukowa z 3 do 7 członków. Instytut dostaje co roku dotację z budżetu państwa, a na start jednorazowo 10 mln zł. Może też dostać nieodpłatnie mienie od państwowych jednostek i zwolnienia podatkowe związane z tym wyposażeniem. Projekt nie zmienia żadnej innej ustawy.
Pełne opracowanie
Co się zmienia
| Temat | Było | Będzie | Podstawa |
|---|---|---|---|
| Utworzenie nowej instytucji | Brak takiego instytutu (brak w druku informacji o innym podmiocie o tych zadaniach). | Ustawa tworzy Instytut imienia Ignacego Daszyńskiego. Osobowość prawną uzyskuje on z dniem wejścia w życie ustawy, jeszcze przed wpisem do Krajowego Rejestru Sądowego. | art. 16 i art. 20 projektu |
| Status prawny i nadzór | brak w druku | Instytut jest instytutem badawczym w rozumieniu ustawy z dnia 30 kwietnia 2010 r. o instytutach badawczych. Nadzoruje go minister właściwy do spraw pracy. W sprawach, których ustawa nie reguluje, stosuje się ustawę o instytutach badawczych. | art. 2 ust. 1 i 4, art. 4 ust. 3 projektu |
| Cele Instytutu | brak w druku | Instytut ma popularyzować myśl i postać Ignacego Daszyńskiego, historię parlamentaryzmu, walk o niepodległość, praw obywatelskich i pracowniczych, ruchów emancypacyjnych i związków zawodowych. Ma też upamiętniać niepodległościowy nurt polskiej lewicy. | art. 3 ust. 1 projektu |
| Dyrektor Instytutu: powołanie i kadencja | brak w druku | Dyrektora powołuje i odwołuje minister na 5 lat. Kandydatów przedstawia Rada Naukowa w ciągu 3 miesięcy od powstania wakatu. Do czasu powołania minister może powierzyć obowiązki wybranej osobie na najwyżej rok. | art. 6 projektu |
| Wymagania wobec Dyrektora | brak w druku | Dyrektor musi być obywatelem polskim, mieć co najmniej tytuł magistra, nie być skazanym za umyślne przestępstwo, wyróżniać się wiedzą z historii Polski. Nie mógł pracować, służyć ani współpracować z organami bezpieczeństwa PRL w latach 1944–1990. | art. 7 ust. 1 projektu |
| Zakazy dla Dyrektora | brak w druku | Dyrektor nie może należeć do partii politycznej, zajmować innych stanowisk (z wyjątkiem pracy naukowej) ani prowadzić działalności, która mogłaby wywołać podejrzenie o stronniczość. | art. 8 projektu |
| Rada Naukowa | brak w druku | Rada Naukowa ma od 3 do 7 członków i pracuje bez wynagrodzenia. Jej zadania, kadencję, kwalifikacje członków i sposób powoływania określi statut nadany przez ministra. | art. 4 ust. 2 i art. 10 projektu |
| Finansowanie: dotacja na start | brak w druku | W 2026 r. minister przyzna Instytutowi jednorazowo 10 mln zł na pierwsze wyposażenie. Niewykorzystane pieniądze przechodzą na kolejne lata. Można je przeznaczyć także na zakup nieruchomości i inwestycje. | art. 18 projektu |
| Finansowanie: coroczna dotacja i inne przychody | brak w druku | Instytut co roku dostaje dotację podmiotową z części budżetu ministra pracy. Może też pozyskiwać środki z UE, programów badawczych, darowizn, spadków i sprzedaży mienia. Ustawa nie określa kwoty corocznej dotacji. | art. 12 projektu |
| Stypendia | brak w druku | Instytut może przyznawać stypendia badaczom i zwycięzcom konkursów. Fundusz stypendialny może wynosić najwyżej 5% dotacji podmiotowej. Zasady i wysokość stypendiów określi rozporządzenie ministra. | art. 14 ust. 3 i art. 15 projektu |
| Wyposażenie w majątek i zwolnienia | brak w druku | Minister wyposaży Instytut w nieruchomości albo da pieniądze na ich zakup. Przez 12 miesięcy państwowe jednostki budżetowe mogą oddawać Instytutowi mienie za darmo. Z tytułu tego wyposażenia Instytut nie płaci CIT ani VAT i nie ponosi opłat sądowych. | art. 17 projektu |
| Okres organizacyjny | brak w druku | W ciągu 14 dni od wejścia w życie ustawy minister powołuje Pełnomocnika. Pełnomocnik organizuje Instytut, zatrudnia pracowników, ustala plan finansowy na 2026 r. i do czasu powołania Dyrektora wykonuje jego zadania. Dyrektor ma zostać powołany w ciągu 3 miesięcy. | art. 19, art. 21 i art. 22 projektu |
| Sprawozdawczość | brak w druku | Dyrektor co roku do 31 marca przedstawia sprawozdanie z działalności ministrowi oraz właściwym komisjom sejmowym. | art. 9 pkt 4 i 8 projektu |
Na plus
Powstaje stała instytucja badająca historię parlamentaryzmu, ruchu robotniczego i związków zawodowych.
dla: badacze historii i osoby zainteresowane historią Polski · pewność 70%
Ustawa wprost przypisuje Instytutowi prowadzenie badań, działalność wydawniczą, biblioteczną i popularyzatorską. Według OSR badacze zyskają dodatkowe możliwości publikowania i ubiegania się o stypendia.
„– badacze zajmujący się problematyką objętą celami Instytutu, dla których jego działalność stworzy dodatkowe” (art. 3 ust. 2 projektu; OSR pkt 4)
Możliwość otrzymania stypendium badawczego lub nagrody za wygrany konkurs.
dla: badacze i zwycięzcy konkursów organizowanych przez Instytut · pewność 85%
Ustawa pozwala Instytutowi finansować stypendia. Przyznanie nie jest jednak obowiązkowe, a pula jest ograniczona do 5% dotacji (według OSR do 0,25 mln zł rocznie).
„Art. 15. 1. Instytut może ustanawiać i finansować stypendia dla osób prowadzących badania w” (art. 15 ust. 1 projektu)
Zakaz członkostwa Dyrektora w partii politycznej ogranicza ryzyko upartyjnienia Instytutu.
dla: ogół obywateli · pewność 70%
Przepis wprost zabrania Dyrektorowi należenia do partii i działań wywołujących podejrzenie o stronniczość. Uzasadnienie wiąże to z bezstronnością.
„Art. 8. Osoba powołana na stanowisko Dyrektora Instytutu nie może:” (art. 8 pkt 2 i 3 projektu)
Kontrola parlamentu nad działalnością Instytutu.
dla: posłowie i opinia publiczna · pewność 85%
Roczne sprawozdanie trafia nie tylko do ministra, ale też do właściwych komisji sejmowych.
„względu na przedmiotowy zakres ich działania, w terminie do dnia 31 marca roku następującego” (art. 9 pkt 8 projektu)
Ograniczone koszty osobowe organu doradczego.
dla: budżet państwa · pewność 90%
Członkowie Rady Naukowej nie dostają wynagrodzenia, a jej skład jest mały (3–7 osób).
„2. Rada Naukowa składa się z nie mniej niż trzech i nie więcej niż siedmiu członków.” (art. 10 ust. 2 i 3 projektu)
Szybkie uruchomienie Instytutu i zachowanie niewydanych pieniędzy z dotacji startowej.
dla: Instytut i jego przyszli pracownicy · pewność 85%
Pełnomocnik działa od razu, a niewykorzystana dotacja 10 mln zł nie przepada na koniec roku.
„2. Niewykorzystane w roku 2026 środki dotacji, o której mowa w ust. 1, przechodzą na kolejne” (art. 18 ust. 2 i art. 19 projektu)
Możliwe dodatkowe zamówienia na usługi wydawnicze, informatyczne i konferencyjne.
dla: mali i średni przedsiębiorcy z branży wydawniczej, poligraficznej, IT i eventowej · pewność 50%
Tak twierdzi OSR. Nie podaje jednak żadnych kwot.
„Pośrednie oddziaływanie obejmie przedsiębiorców świadczących usługi związane z działalnością Instytutu, w” (OSR pkt 5)
Na minus
Nowy stały wydatek budżetu państwa, którego wysokości ustawa nie ogranicza.
dla: budżet państwa i podatnicy · pewność 85%
Ustawa przesądza tylko 10 mln zł na start. Kwota 5 mln zł rocznie to według OSR jedynie założenie. OSR nie wskazuje, skąd w budżecie wziąć pieniądze.
„analizy budżetu państwa. Na obecnym etapie nie przesądzono szczegółowego źródła pokrycia dodatkowych” (art. 12 ust. 1 i art. 18 projektu; OSR pkt 6–7)
Część kosztów nie została w ogóle oszacowana.
dla: budżet państwa · pewność 90%
OSR nie wycenia nieruchomości i mienia przekazywanego Instytutowi, ewentualnych dodatkowych środków na zakup nieruchomości ani utraconych wpływów ze zwolnień podatkowych i opłat sądowych.
„podatkowych i zwolnienia z opłat sądowych. W przypadku wystąpienia takich skutków będą one wymagały” (art. 17 projektu; OSR pkt 6)
Wymóg polskiego obywatelstwa dla Dyrektora może naruszać prawo UE.
dla: obywatele innych państw UE; państwo (ryzyko sporu z Komisją Europejską) · pewność 75%
Biuro Ekspertyz i Oceny Skutków Regulacji Kancelarii Sejmu ocenia, że stanowisko Dyrektora nie wiąże się z wykonywaniem władzy publicznej, więc wymóg może być niezgodny z art. 45 Traktatu o funkcjonowaniu UE (swoboda przepływu pracowników).
„Instytutu może być uznany za niezgodny z art. 45 TfUE.” (art. 7 ust. 1 pkt 1 projektu; opinia BEOS z 28 października 2026 r.)
Silna zależność Instytutu od ministra.
dla: niezależność badań prowadzonych przez Instytut · pewność 70%
Minister powołuje i odwołuje Dyrektora, nadaje statut (który określa też zasady powoływania Rady Naukowej) i może podzielić zysk inaczej, niż wnioskuje Dyrektor. OSR sam zastrzega, że nadzór powinien respektować wolność badań.
„4. Podziału zysku netto dokonuje minister na wniosek Dyrektora Instytutu. Minister, mając na” (art. 4 ust. 2, art. 6 ust. 2, art. 10 ust. 1, art. 14 ust. 4 projektu)
Instytut finansowany z budżetu ma ustawowo upamiętniać jeden nurt polityczny.
dla: podatnicy o innych poglądach; pluralizm w polityce historycznej · pewność 55%
Cele w ustawie wprost dotyczą lewicy niepodległościowej. Projekt wnoszą posłowie jednego klubu. OSR zastrzega, że Instytut nie ma wyłączności na interpretowanie historii. Ocena, czy to problem, zależy od przyjętych założeń.
„ochronę dziedzictwa i upamiętnienie niepodległościowego nurtu polskiej lewicy.” (art. 3 ust. 1 pkt 6 projektu)
Nieostre kryterium wyboru Dyrektora.
dla: kandydaci na Dyrektora · pewność 60%
Wymóg „wyróżnia się wiedzą” nie ma mierzalnej treści, co daje ministrowi dużą swobodę. Niespełnienie tego wymogu nie jest też podstawą odwołania (art. 7 ust. 3 pkt 3 odsyła tylko do pkt 1–4 i 7).
„wyróżnia się wiedzą z zakresu historii Polski i Narodu Polskiego;” (art. 7 ust. 1 pkt 5 i ust. 3 pkt 3 projektu)
Szerokie, uznaniowe przekazywanie majątku państwowego za darmo.
dla: państwowe jednostki budżetowe i budżet państwa · pewność 65%
Przez 12 miesięcy dowolne mienie państwowych jednostek budżetowych może trafić do Instytutu nieodpłatnie. Ustawa nie określa limitu ani kryteriów.
„lub zapewni Instytutowi środki na pozyskanie takich nieruchomości, a państwowe” (art. 17 ust. 1 projektu)
Wrzutki: zmiany innych ustaw
Projekt nie zmienia innych ustaw poza swoim głównym przedmiotem.
Koszty według OSR
Według OSR: jednorazowa dotacja 10 mln zł (zapisana w art. 18) oraz założone 5 mln zł rocznie na bieżącą działalność. W pierwszym roku daje to 15 mln zł, potem 5 mln zł rocznie, czyli 60 mln zł w ciągu 10 lat (bez waloryzacji). Fundusz stypendialny to do 0,25 mln zł rocznie w ramach dotacji. Płaci budżet państwa z części ministra właściwego do spraw pracy. Samorządy nie są obciążane. OSR nie wycenia przekazywanych nieruchomości i mienia, zwolnień z CIT, VAT i opłat sądowych. Nie wskazuje też konkretnego źródła pokrycia wydatków. Jeśli przesunięcia w budżecie nie wystarczą, potrzebne będą dodatkowe środki.
Czego nie wiadomo
- Projekt wpłynął 14 października 2026 r., a dotacja 10 mln zł i plan finansowy są przypisane do 2026 r. Nie wiadomo, czy ustawa zdąży wejść w życie w tym roku i co wtedy stanie się z dotacją.
- Nie wiadomo, czy minister jest związany kandydatami przedstawionymi przez Radę Naukową (art. 6 ust. 3). Przy pierwszym powołaniu Rady Naukowej jeszcze nie ma, bo jej skład zależy od statutu nadanego przez ministra.
- Art. 21 wymaga powołania Dyrektora w ciągu 3 miesięcy, ale z zastrzeżeniem art. 6 ust. 6, który pozwala na pełniącego obowiązki przez rok. Faktyczny termin powołania Dyrektora jest więc niejasny.
- Ustawa nie określa wysokości corocznej dotacji. Kwota 5 mln zł rocznie to wyłącznie założenie OSR.
- Zakres zwolnienia z CIT i VAT „z tytułu wyposażenia” nie jest dokładnie określony.
- Druk wskazuje, że część stron to skan po OCR. Cytaty z opinii BEOS mogą zawierać błędy rozpoznawania tekstu.
Przebieg prac w Sejmie
- 2026-10-14 Projekt wpłynął do Sejmu
Źródła
Opublikował: Jakub Borawski (redaktor) · 06.11.2026, 08:45
Opracowanie przygotowane z pomocą modelu językowego i zatwierdzone przez redakcję. Cytaty zweryfikowane w tekście druku: 27/27. Opublikowano 2026-11-06 07:45 UTC. Jak to powstaje.